خدمات ویژه
شماره های تماس: 7-03135548151
اخبار

شیمی درمانی

09\07\1397

شیمی درمانی چیست؟

 

در این مقاله شما با اصول شیمی درمانی و نکات مهمی در خصوص حفظ سلامت خود در طول دوره شیمی درمانی آشنا خواهید شد.


شیمی درمانی چگونه عمل می کند؟

شیمی درمانی رشد سلول های سرطانی که تقسیم و رشد بالایی دارند را کاهش می دهند یا متوقف می کند. ولی شیمی درمانی می تواند به سلول های سالم خصوصاً آن دسته که رشد بالایی دارند مانند سلول های پوششی دهان، روده و مو هم آسیب بزند. معمولاً عوارض جانبی بعد از اتمام شیمی درمانی بهبود یافته یا کاملاً برطرف می شود.

گاهی تنها یک نوع داروی شیمی درمانی برای بیمار تجویز می شود و گاهی ترکیبی از انواع داروها برای از بین بردن سلول های سرطانی برای فرد تجویز می شود که در این صورت سلول های سرطانی بیشتری از بین می روند و احتمال افزایش مقاومت سلول های سرطانی در برابر دارو نیز کاهش می یابد.  

گاهی برای درمان سرطان شیمی درمانی تنها راه حل موجود می باشد اما در اکثر اوقات شیمی درمانی در کنار جراحی یا پرتو درمانی یا در کنار هر دو به کار برده می شود.

  • شیمی درمانی ممکن است برای کوچک کردن تومور سرطانی قبل از انجام جراحی یا پرتودرمانی به کار برده شود. که این روش درمانی نئو ادجووانت درمانی (Neoadjuvant therapy) درمانی نامیده می شود.

  • شیمی درمانی ممکن است بعد از جراحی یا پرتودرمانی با هدف از بین بردن سلول های سرطانی باقی مانده احتمالی در بدن به کار رود. که این روش درمانی ادجووانت درمانی (adjuvant therapy) نامیده می شود.

  • در صورتی که سرطان دوباره برگردد ممکن است همراه با دیگر روش های درمانی به کار برده شود.

 

هدف از انجام شیمی درمانی چیست؟ 

 اگر برای فردی شیمی درمانی تجویز می شود وی باید بداند هدف از شیمی درمانی چه خواهد بود. سه هدف اصلی برای شیمی درمانی به شرح ذیل وجود دارد:

  • درمان سرطان: اگر شیمی درمانی منجر به درمان سرطان شود، سلول های سرطانی را تا حدی از بین می برد که دیگر پزشک نمی تواند اثری از آن را در بدن بیابد و بیماری، دیگر باز نمی گردد. البته قابل ذکر است که اکثر پزشکان واژه درمان را به کار نمی برند هر چند یکی از اهداف شیمی درمانی، درمان کامل سرطان می باشد اما به ندرت این اتفاق رخ می دهد. برای اثبات این که فرد کاملاً درمان شده است به سال ها زمان نیاز می باشد.
  • کنترل سرطان: در صورتی که درمان کامل سرطان امکان پذیر نباشد، شیمی درمانی با هدف کنترل بیماری به کار برده می شود. در این فرایند داروهای شیمی درمانی سرعت رشد تومورهای سرطانی را کاهش داده و از انتشار آن جلوگیری می کنند یا سلول های سرطانی که در سایر نقاط بدن پخش شده اند را نابود می کند.

هدف از کنترل سرطان در حقیقت افزایش طول عمر فرد تا جای ممکن می باشد. در اکثر موارد سرطان از بین نمی رود اما مانند اکثر بیمار های مزمن (دیابت، بیماری های قلبی و ...) قابل کنترل می باشد. در برخی موارد حتی ممکن است به نظر برسد که سرطان از بین رفته است اما به احتمال زیاد انتظار می رود که این بیماری دوباره برگردد. که در این صورت دوباره از شیمی درمانی استفاده خواهد شد.

  • بهبود علائم سرطان: اگر سرطان در مرحله بسیار پیشرفته شناسایی شود، یعنی در مرحله ای باشد که به قسمت های مختلف بدن گسترش پیدا کرده باشد، هدف از درمان در حقیقت افزایش کیفیت زندگی فرد و کاهش عوارض حاصل از سرطان می باشد در این مرحله شیمی درمانی با کوچک کردن توموری که باعث فشار یا درد شده است منجر به کاهش درد و عوارض سرطان در بیمار می شود.

شیمی درمانی کجا انجام می شود؟

محلی که شما در آنجا شیمی درمانی می شوید بستگی به نوع دارو، دز دارو، سیاست های بیمارستان، نظر پزشک و نظر خود فرد دارد.

بیمار ممکن است در مکان های ذکر شده در ذیل شیمی درمانی شود:

  • در خانه
  • در مطب پزشک
  • در کلینیک
  • در بخش تزریقات بیمارستان که بلافاصله بعد از اتمام شیمی درمانی ترخیص صورت می گیرد
  • به صورت بستری در بیمارستان

برخی از مکان های ذکر شده در بالا ممکن است اتاق هایی خصوصی برای تزریق در اختیار داشته باشند در حالی که برخی از آن ها نیز تزریقات خود را در اتاق هایی عمومی با حضور تعداد زیادی از بیماران انجام می دهند. توصیه می شود در این خصوص قبل از شروع دوره شیمی درمانی اطلاعات کسب نمایید.

پزشک چگونه تصمیم می گیرد که از کدام دارو استفاده کند؟

انتخاب دارو به عوامل زیر بستگی دارد:

  • نوع سرطانی که بیمار به آن دچار است. بعضی از انواع داروهای شیمی درمانی برای انواع زیادی از سرطان استفاده می شود. بعضی دیگر برای یک یا دو نوع از سرطان استفاده می شود.
  • مرحله سرطان (میزان انتشار سلول های سرطانی)
  • آیا بیمار قبلاً شیمی درمانی گرفته است.
  • وضعیت عمومی سلامت بیمار.
  • آیا بیمار دچار سایر مشکلات و بیماری ها مانند دیابت یا مشکلات قلبی و غیره است یا خیر.

دز داروهای شیمی درمانی چگونه تعیین می شود؟

اغلب داروهای شیمی درمانی، بسیار قوی هستند و برای بهره مندی از این داروها همیشه یک دز متعادل از آن ها استفاده می شود. استفاده میزان و دز بسیار کمی از این داروها برای درمان سرطان موثر نخواهد بود و استفاده از دز بسیار زیادی از این داروها عوارض کشنده و بسیار خطرناکی را به همراه خواهد داشت. به همین دلیل محاسبه میزان مناسب داروهای تزریقی در شیمی درمانی باید با دقت بسیار زیادی توسط پزشک محاسبه شود.

 

بسته به نوع دارویی که برای بیمار تجویز می شود شیوه های مختلفی برای محاسبه دزهای شیمی درمانی وجود دارد. معمولاً معیار محاسبه دز داروها بر حسب میلی گرم می باشد.

  • بر اساس وزن بدن
  • بر اساس سطح بدن

برای برخی از افراد با شرایط ذکر شده در ذیل ممکن است تعدیلاتی در دز داروها رخ دهد:

  • افراد پیر
  • افراد با وضعیت تغذیه بسیار نامناسب
  • افراد چاق
  • بر اساس شمارش سلول های خونی
  • افرادی که مشکلات مرتبط با کلیه یا کبد دارند

 

 

بیمار هر چند وقت یکبار به شیمی درمانی نیاز پیدا می کند و شیمی درمانی چقدر طول می کشد؟

تناوب و طول دوره های شیمی درمانی بستگی به نوع سرطان، اهداف درمان، داروهای تجویز شده، مقاومت و پاسخگویی بدن به این داروها دارد. شیمی درمانی برای یک فرد ممکن است به صورت روزانه، هفتگی یا ماهانه تجویز شود اما دوره های استراحت میان این دوره ها برای بیمار در نظر گرفته می شود. به عنوان مثال ممکن است برای فردی دو هفته شیمی درمانی تجویز شود و سپس یک هفته استراحت و این دوره برای سه هفته تکرار شود. هفته ای که برای استراحت به فرد داده می شود برای بدن فرصتی را فراهم می کند تا سلول های جدید بسازد و قدرت خود را بازیابی کند.

تیم درمانی سرطان بیمار می تواند وی را در جریان طول مدت دوره درمانی قرار دهد.

بسیاری از افراد مایلند بدانند که داروهای شیمی درمانی تزریق شده به بدنشان تا چه مدت در بدنشان باقی می ماند و چگونه از بدن خارج می شود. کلیه ها و کبد در بدن بسیاری از انواع داروهای شیمی درمانی را تجزیه می کنند و این مواد را از طریق ادرار یا مدفوع از بدن دفع می کنند. مدت زمان دفع شدن این مواد از بدن بستگی به عوامل بسیار زیادی دارد. از جمله نوع دارویی که فرد دریافت می کند، داروهایی که به همراه داروهای شیمی درمانی مصرف می شود، سن و چگونگی کارکرد کلیه ها و کبد.

در صورت لزوم تیم درمانی سرطان نکات احتیاطی لازم برای مصرف داروها را به اطلاع بیمار خواهد رساند.

در صورتی که سرطان برگردد ممکن است بیمار دوباره به شیمی درمانی احتیاج پیدا کند. این بار ممکن است داروهای متفاوتی برای بیمار تجویز شود تا عوارض شیمی درمانی را به حداقل رسانده و سرعت رشد و انتشار سلول های سرطانی را کاهش دهد. بسته به نوع و دز داروهایی که تجویز می شود عوارض داروها می تواند متفاوت باشد.

 

شیوه تجویز داروهای شیمی درمانی چگونه می باشد؟

  • از طریق تزریق درون وریدی (Intravenous chemotherapy)

اکثر داروهای شیمی درمانی از طریق یک لوله پلاستیکی، بسیار کوچک و ظریف که کاتاتر نامیده می شود، مستقیماً درون جریان خون بیمار تزریق می شوند. از یک سوزن جهت قرار دادن کاتاتر در سیاهرگ بیمار استفاده می شود و سپس سوزن بیرون کشیده می شود و کاتاتر در رگ باقی می ماند. این نوع تزریق، تزریق درون وریدی نامیده می شود و به اشکال ذکر شده در ذیل صورت می گیرد:

  • داروها به سرعت پس از قرارگیری کاتاتر در رگ در طول چند دقیقه تزریق می شوند.
  • ترکیبی از داروها از یک کیسه پلاستیکی در طول چند دقیقه تا چند ساعت به بدن تزریق می شوند. گاهی برای انجام چنین تزریقاتی از یک پمپ استفاده می شود تا دارو را به جریان خون پمپاژ کند.
  • گاهی نیاز به تزریقات مکرر می باشد که این نوع تزریقات ممکن است از یک تا هفت روز طول بکشد. این نوع تزریقات از طریق نوعی پمپ الکترونیکی کنترل می شوند.

از آنجایی که استفاده طولانی مدت از کاتاتر درون وریدی ممکن است منجر به آسیب رساندن به سیاهرگ ها در بلند مدت شود، گزینه دیگری نیز برای تزریقات طولانی به نام کاتاتر سیاهرگ مرکزی  (CVC)مدت وجود دارد که می توان از آن نیز استفاده کرد. این کاتاتر درون سیاهرگ مرکزی در بازو یا قفسه سینه جایگذاری می شود و تا اتمام دوره شیمی درمانی همان جا باقی می ماند و پس از آن برای هر بار تزریق شیمی درمانی دیگر نیازی به جایگذاری کاتاتر جدید نمی باشد.

انواع مختلفی از کاتاترهای سیاهرگ مرکزی وجود دارند.

از طریق مصرف خوراکی

گاهی داروهای شیمی درمانی به صورت قرص، کپسول یا شربت مایع برای فرد تجویز می شوند. این نوع شیمی درمانی در خانه می تواند انجام شود. در صورت تجویز شدن شیمی درمانی به صورت خوراکی برای فرد، مصرف دز صحیح این دارو در زمان معین اهمیت بسیار زیادی خواهد داشت.

  • تزریق اینتراتکال (intrathecal chemotherapy)

این نوع شیمی درمانی به درون کانال نخاعی تزریق می شود و وارد مایع اطراف مغز و طناب نخاعی می شود تا از این طریق وارد سلول های سرطانی شود که در آن نواحی وجود دارند. اهمیت این نوع شیمی درمانی در این است که اکثر داروهایی که از طریق تزریق درون وریدی یا خوراکی وارد بدن می شوند به علت وجود سد خونی مغزی، قادر به رسیدن به مغز نیستند.

تزریق داروهای شیمی درمانی اینتراتکال از طریق سوزنی که وارد ناحیه نخاع می شود یا از طریق جایگذاری پورت و کاتاتری طولانی مدت زیر پوست سر طی جراحی صورت می گیرد.

  • تزریق درون شریانی (Intraarterial Chemotherapy)

در این نوع شیمی درمانی دارو مستقیماً وارد شریان اصلی تغذیه کننده خون به تومور در یک ناحیه مشخص (مانند کبد، پا یا بازو) می شود. در این روش اثر دارو بر دیگر نقاط بدن محدود می شود.

  • تزریق داخل حفره ای (intracavitary chemotherapy)

در این روش داروی شیمی درمانی را از طریق کاتاتر مستقیماً در حفره شکمی (حفرۀ پری توئن ارگان هایی مثل روده ها، معده، کبد و تخمدان ها در بر می گیرد) یا حفره قفسه سینه (فضای اطراف ریه ها و سایر اندام در قفسه سینه) تزریق می کنند.

  • تزریق درون ماییچه ای (intramuscular chemotherapy)

در این روش، داروی شیمی درمانی از طریق یک سوزن مستقیماً درون ماییچه تزریق می شود.

  • تزریق درون ضایعه chemotherapy) (Intralesional

در این روش داروی شیمی درمانی مستقیم درون تومور سرطانی تزریق می شود. از این روش تنها زمانی می توان استفاده کرد که موقعیت قرارگیری تومور در بدن به نحوی باشد که سوزن تزریق به راحتی قادر به رسیدن به آن باشد.

  • تزریق درون  مثانه‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ای (Intravesical)

داروهای شیمی درمانی از طریق یک کاتاتر مستقیم درون مثانه تزریق می شوند. برای چند ساعت همانجا باقی می مانند و سپس دفع می شوند و کاتاتر نیز خارج می شود.

  • شیمی درمانی موضعی

در این روش داروی شیمی درمانی به صورت کرم یا پماد مسقیماً روی پوست مالیده می شود.

بیمار قبل از اولین جلسه شیمی درمانی چه چیزی باید بخورد؟

شیمی درمانی می تواند از چند دقیقه تا چند ساعت طول بکشد. بیمار باید قبل از شروع شیمی درمانی چیزی بخورد. بسیاری از افراد مصرف یک وعده غذای بسیار سبک را یک ساعت قبل از شروع شیمی درمانی، بسیار موثر می دانند. اگر شیمی درمانی، مدت زمان زیادی طول بکشد فرد حتما باید چیزی برای خوردن به همراه داشته باشد.

در طول دوره شیمی درمانی بیمار چه نکاتی را باید رعایت نماید؟

اکثر داروهای شیمی درمانی منجر به تضعیف سیستم ایمنی شده و قدرت دفاعی بدن در برابر انواع عفونت ها را کاهش می دهند. اما راه حل هایی برای پیشگیری از ابتلا به انواع عفونت ها وجود دارد که به شرح ذیل می باشد:

  • بیمار باید از افراد مریض دور بماند.
  • باید دست های خود را اغلب بشوید، به خصوص قبل از دست زدن به صورت، بینی، دهان یا چشمانش. خانواده و اطرافیان بیمار نیز باید دائما دستان خود را بشویند.
  • باید اطمینان حاصل کند که همه واکسن های خود را زده باشد. به خصوص واکسن هایی که از ابتلا به آنفلانزا پیشگیری می کنند. در این خصوص باید با پزشک مشورت کرد.
  • در تعداد بسیار معدودی از درمان ها از بیمار خواسته می شود که از روابط نزدیک با خانواده و دوستان خود برای مدت زمان کمی خودداری نمایید. در صورت وجود چنین مواردی، پزشک حتما بیمار را در جریان خواهد گذاشت.
  • عفونت ها از طریق مواد خوارکی و نوشیدنی ها نیز قابل انتقال می باشند. بنابراین توجه به مصرف مواد غذایی سالم از اهمیت بسیار زیادی برخوردار است. پیشنهاد می شود بیمار از تیم درمانی خود در خصوص پیروی از رژیم غذایی مشخص اطلاعات مورد نیاز را کسب نماید.
  • برخی از حیوانات خانگی نیز عامل انتقال عفونت به افراد می باشند. بنابراین از سالم بودن این حیوانات باید اطمینان لازم را کسب کرد.

بیمار چگونه می تواند از تأثیر گذاری شیمی درمانی مطلع شود؟

پزشک او را معاینه می کند و آزمایش هایی برای او تجویز می کند (مثل آزمایش خون و تصویربرداری)؛ هم چنین در مورد وضعیت او و احساسی که دارد از او می پرسد. بیمار نمی تواند بر اساس عوارض جانبی شیمی درمانی حدس بزند که درمان تأثیر گذار بوده است یا خیر. گروهی از افراد فکر می کنند عوارض جانبی شدید و حاد به این معناست که شیمی درمانی مؤثر بوده است، یا اگر عارضۀ جانبی وجود نداشته باشد یعنی شیمی درمانی مؤثر نبوده است. حقیقت این است که عوارض جانبی به میزانی که شیمی درمانی در مبارزه با سرطان موفق شده است ربطی ندارد.

احساس افراد در حین شیمی درمانی چگونه می باشد؟

شیمی درمانی در اکثر مردم منجر به بروز احساسات ذیل می شود:

  • نگرانی
  • افسردگی
  • ترس
  • خشم
  • یأس و سرخوردگی
  • درماندگی
  • تنهایی

 عادی است که بیمار دچار احساساتی از این دست شود. زندگی با سرطان و انجام درمان استرس زا است. هم چنین فرد ممکن است احساس خستگی هم بکند که خود باعث می شود تا به سختی با این احساسات کنار بیاید.

چگونه بیمار می تواند با احساساتش کنار بیاید؟

  • تمدد اعصاب و تفکر:  بیمار می تواند خود را در محیطی دلخواه تصور کند، به آرامی نفس بکشد و یا به یک موسیقی آرامش بخش گوش دهد، این کارها می تواند به ایجاد آرامش بیشتر و استرس کمتر کمک کند.
  • تمرین و فعالیت: افراد زیادی متوجه شدند که فعالیت های سبک  باعث می شود که احساس بهتری داشته باشند. این فعالیت ها می توانند متنوع باشند مانند قدم زدن، دوچرخه سواری، یوگا و غیره.  بیمار باید با پزشک یا پرستار خود در مورد فعالیت هایی که می تواند انجام دهد، صحبت کند.
  • صحبت با سایر افراد: بهتر است بیمار در مورد احساسات و افکار خود با کسی که به او اعتماد دارد، صحبت کند. این فرد می تواند یک دوست، عضوی از خانواده، پرستار، مددکار اجتماعی یا روانشناس باشد. ممکن است صحبت با فرد دیگری که در حال درمان و شیمی درمانی است موثر باشد.
  • پیوستن به یک گروه: در گروه های حامی بیماران سرطانی افراد مبتلا به سرطان در کنار یکدیگر جمع می شوند، در این گروه ها، بیمار با افراد دیگری آشنا می شود که با مشکلاتی مشابه رو به رو هستند. در این ملاقات ها بیمار می تواند در مورد احساسات خود صحبت کند و به احساسات سایر افراد هم گوش کند. گاهی شخص از دیگران نوع برخورد و کنار آمدن با سرطان، شیمی درمانی و عوارض ناشی از آنها را می آموزد. پزشک، پرستار یا مددکار اجتماعی می توانند این گروه ها را به بیمار معرفی کنند اگر کسی به هر دلیلی نمی توانست به صورت حضوری در این جمع ها شرکت کند، می توان به صورت اینترنتی هم با این گروه ها مکاتبه کند. صحبت با پزشک یا پرستار در مورد  مسائلی که آزار دهنده یا نگران کننده هستند. گاهی بهتر است بیمار با یک مشاور صحبت کند، یا گاهی پزشک داروهایی را برای بیمار تجویز می کند تا بهتر بتواند با احساسات خود کنار بیاید.